Is innovatie een cultuurprobleem?

Meestal niet. Wat op een innovatiecultuurprobleem lijkt, is heel vaak een ontbrekend proces of een verkeerde prikkel in vermomming. Mensen mijden risico omdat de organisatie vroege mislukkingen bestraft en kortetermijnresultaten beloont. Verander eerst hoe innovatie georganiseerd en beloond wordt. Een innovatiecultuur is het resultaat van goed ontwerp, niet de voorwaarde ervoor.
"We hebben een meer innovatieve cultuur nodig." Het is de meest gebruikte zin in innovatiestrategieën, en een van de minst bruikbare. Hij legt het probleem in de hoofden van mensen, waar geen manager bij kan, in plaats van in het systeem, waar elke manager bij kan.
Waarom krijgt cultuur altijd de schuld?
Omdat het comfortabel is. Cultuur is ieders verantwoordelijkheid, dus van niemand. Een cultuurprogramma voelt als actie: workshops, waarden, een hackathon, een muur vol post-its. Zes maanden later zijn het budgetproces, de goedkeuringsrondes en het bonussysteem exact dezelfde, en het gedrag ook.
Niemand spreekt over een "financecultuur" of een "aankoopcultuur". Die functies draaien op vaste processen, duidelijk eigenaarschap en meetbare resultaten. Innovatie wordt behandeld als een aparte, emotionele categorie, en wordt net daardoor tegengehouden.
Wat motiveert mensen echt om te innoveren?
Econoom Gustavo Manso onderzocht precies die vraag. Zijn conclusie: de prikkels die werken voor routinetaken, betalen voor kortetermijnprestaties, doden verkenning. Wat innovatie motiveert, is een combinatie van twee dingen:
- Tolerantie voor vroege mislukking. Mensen mogen niet gestraft worden als de eerste pogingen niet werken. Verkenning levert mislukkingen op voor ze resultaten oplevert.
- Beloning voor succes op lange termijn. De beloning moet laat genoeg komen om het vroege risico de moeite waard te maken.
Kijk nu hoe de meeste organisaties hun managers belonen: jaardoelen, kwartaalreviews, bonussen voor de cijfers van dit jaar. En vraag je dan af waarom die managers geen risico nemen op ideeën die over drie jaar renderen. Dat is geen cultuur. Dat is rekenkunde.
Hoe ziet "proces voor cultuur" eruit in de praktijk?
- Een duidelijke weg van idee naar beslissing. Wie beslist, op welke criteria, tegen wanneer. Als mensen de weg kennen, gebruiken ze hem.
- Expliciete regels over wat mag geprobeerd worden. Psychologische veiligheid is niet de afwezigheid van wrijving. Het is weten wat je mag proberen voor je het probeert.
- Prikkels met een langere horizon. Beoordeel innovatierollen op verzameld bewijs en genomen beslissingen, niet op de omzet van dit jaar.
- Elke pilot is bewijs, nooit een oordeel. Een stopgezet project wordt bekeken op wat het leerde, niet op wie de schuld krijgt.
Doet cultuur er dan niet toe?
Heel erg zelfs. Maar cultuur volgt structuur meer dan ze haar leidt. Gedrag dat beloond wordt, wordt normaal, en wat normaal wordt, noemen we cultuur. Begin bij wat je maandag echt kunt veranderen.
Vragen die we vaak krijgen
Waar begin je als de directie volhoudt dat het om cultuur gaat?
Vraag tegen welke processen en prikkels het gewenste gedrag aanloopt. Schrijf ze op. Die lijst overtuigt meestal meer dan eender welke cultuurbevraging.
Kun je prikkels veranderen zonder grote reorganisatie?
Ja. Prikkels herontwerpen is de snelste hefboom en het minst afhankelijk van herstructurering. Test het op één project of één team, met een langere beoordelingshorizon en expliciete tolerantie voor vroege missers. Het is omkeerbaar en weinig riskant.
En psychologische veiligheid?
Essentieel, en ook te ontwerpen. Duidelijke beslissingscriteria en een review zonder schuldvraag van stopgezette projecten doen meer voor veiligheid dan een poster met waarden.
De gratis EPIC-scan toont of je bottleneck echt cultuur is, of empathie, proces of impact. En zit er al een case vast, dan brengt de Case Sprint hem in tien weken tot een beslissing.
Jan Van Caneghem is designer en lector aan de Arteveldehogeschool, en auteur van The book that helps you become the EPIC designer of our tomorrows (2022). Met WAAI Design helpt hij innovatiemanagers en hun sponsors in België en Nederland om innovatiecases beslist te krijgen. Deze field note bouwt op de Innovated by Design-white paper From Innovation to Capability (juli 2026).
Bronnen: Manso, Motivating Innovation (The Journal of Finance, 2011) · Voinea, Roijakkers & Ooms (red.), Sustainable Innovation (Routledge, 2021)
ZIT JOUW CASE OOK ZO VAST?
Ontdek met de gratis EPIC-scan waar je organisatie vastloopt: twaalf vragen, vier minuten, een persoonlijk rapport. Of sla de scan over en praat met Jan over je case.