Waarom kijken organisaties niet van buiten naar binnen? De angst voor kannibalisme

Typografische illustratie: OUTSIDE IN

Organisaties vermijden het om van buiten naar binnen te kijken, vooral uit angst voor kannibalisme: de vrees dat een nieuw aanbod de omzet van vandaag opeet. Het management is naar binnen gericht en beschermt de dagelijkse business. Maar de nood aan innovatie is niet iets wat een organisatie beslist; die komt uit een veranderende omgeving. Een organisatie moet geen kannibalisme vrezen. Ze moet vrezen opgegeten te worden.

In mijn onderzoek bij innovatiemanagers kwamen twee drempels steeds terug: organisaties vermijden het om van buiten naar binnen te kijken, en mensen missen de veiligheid om ongemakkelijke opties op tafel te leggen. De angst voor kannibalisme zit precies op dat kruispunt.

Wat is angst voor kannibalisme bij innovatie?

Kannibalisme is wanneer een nieuw product of een nieuwe dienst klanten of omzet afneemt van een bestaand aanbod van hetzelfde bedrijf. Angst voor kannibalisme is de reflex om innovatie daarom te blokkeren of te vertragen, ook als de markt toch al beweegt. Rationeel op een spreadsheet, fataal op termijn.

Waarom sluiten organisaties hun ogen?

Driejarigen die zich willen verstoppen, houden hun handen voor hun ogen. Ze denken dat als zij jou niet zien, jij hen ook niet ziet. Organisaties doen iets gelijkaardigs: ze sluiten hun ogen voor een veranderende omgeving en gaan ervan uit dat hun klanten het ook niet merken. Klanten merken het altijd.

De redenen zijn begrijpelijk:

  • De kern betaalt de rekeningen. Elke euro naar iets nieuws voelt als een euro weggenomen van iets bewezens.
  • KPI's belonen exploitatie. Managers worden afgerekend op de resultaten van dit jaar, niet op de relevantie van het volgende decennium.
  • Van buiten naar binnen kijken is ongemakkelijk. Het betekent toegeven dat je beste antwoord misschien niet langer het beste antwoord is.

Wat gebeurt er als je niet van buiten naar binnen kijkt?

Universiteiten en MOOC's. Toen ik in 2015 mijn eerste MOOC volgde op edX, bood maar één Belgische universiteit er een cursus aan. Het belangrijkste bezwaar was het gebrek aan sociale interactie online. Ondertussen konden studenten overal leren, op hun eigen tempo, goedkoper, bij elke universiteit ter wereld. Universiteiten die vroeg instapten, kannibaliseerden hun diploma's niet: ze verzilverden cursussen die ze al hadden, vonden nieuwe inkomsten en kregen wereldwijd bereik. Toen dwong COVID iedereen online, en wie had getwijfeld, moest het leren in een crisis.

Xerox PARC. Het onderzoekscentrum van Xerox ontwikkelde de grafische gebruikersinterface, het bureaublad met muis en Ethernet. Anderen bouwden er imperia op. De uitvindingen waren er; de bereidheid om ze te laten concurreren met de kopieerbusiness niet.

Hoe kijk je van buiten naar binnen zonder de kern in paniek te brengen?

  1. Vertrek van de cruciale factor, niet van het product. Welke nood vul je echt in? Een universiteit ontwikkelt en deelt kennis; aula's zijn één manier om dat te doen.
  2. Breng in kaart wie die nood nog kan invullen. Nieuwkomers, andere sectoren, je eigen klanten die het zelf doen.
  3. Scheid exploreren van exploiteren. Geef nieuwe initiatieven eigen doelen, budget en KPI's, zodat ze niet beoordeeld worden met de maatstaven van de kern. Dat is ambidexteriteit in de praktijk.
  4. Positioneer nieuw aanbod als nieuwe omzet, niet als vervangende omzet, waar dat eerlijk kan.
  5. Maak het veilig om het te zeggen. Als een bedreiging voor de kern benoemen je carrière schaadt, zal niemand het doen.

Vragen die mensen stellen

Wat betekent van buiten naar binnen kijken bij innovatie?

Het betekent vertrekken van wat buiten de organisatie gebeurt, klantnoden, nieuwe technologie, concurrenten, maatschappelijke verandering, en van daaruit terugwerken naar wat je moet doen. Van binnen naar buiten vertrekt van wat je al hebt en kan.

Is kannibalisme altijd slecht?

Nee. Als iemand je product overbodig gaat maken, kan je beter zelf die iemand zijn. Zelfkannibalisatie houdt de klant, de kennis en de omzet binnen je organisatie.

Hoe overtuig je de directie om kannibalisme te aanvaarden?

Toon het alternatief: wat gebeurt er met de kern als een concurrent dit eerst doet? Verklein dan de inzet met kleine, testbare stappen en aparte KPI's, zodat de directie kan beslissen op basis van bewijs in plaats van angst.

Moet je directie het eens worden over hoe ver ze van buiten naar binnen durft te kijken? De Mandate Sprint geeft je innovatiewerk in drie weken een helder mandaat. Niet zeker waar je staat? Doe de EPIC-scan.

Jan Van Caneghem is designer en docent aan de Arteveldehogeschool, en auteur van The book that helps you become the EPIC designer of our tomorrows (2022). Met WAAI Design helpt hij innovatiemanagers en hun sponsors in België en Nederland om innovatiecases beslist te krijgen. Deze field note bouwt voort op hoofdstuk 4 van dat boek.

Bronnen: Van Caneghem, J. (2022). The book that helps you become the EPIC designer of our tomorrows. ASP Editions. O'Reilly, C. & Tushman, M. (2016). Lead and Disrupt. Stanford University Press.

ZIT JOUW CASE OOK ZO VAST?

Ontdek met de gratis EPIC-scan waar je organisatie vastloopt: twaalf vragen, vier minuten, een persoonlijk rapport. Of sla de scan over en praat met Jan over je case.

Got a thing for big ideas and GREAT design?

Join our newsletter and get your regular fix of innovation, creativity, and clever stuff that makes you go "oooh." No spam, just the good stuff.

Great! You'll become soon the smartest in town
Oops! You really fucked it up this time!

Waarom innovatiecases vastlopen, en hoe je toch een beslissing krijgt

READ MORE

Why multidisciplinary teams are important to design

READ MORE

Nurturing Innovation: Fostering a Culture of Creativity in Established Corporations

READ MORE

5 Innovative Strategies to Spark Creativity in Large Organizations

READ MORE

© 2026 WAAI Design